اگر کالا در مدت نگهداری در انبارهای گمرکی از بین برود یا آسیب ببیند و این خسارت ناشی از شرایط ماده ۲۵ (پوشش بیمه‌ای مقرر)، قوه قهریه (فورس ماژور)، کیفیت نامناسب کالا یا بسته‌بندی نامناسب نباشد، مرجع تحویل‌گیرنده کالا مسئول پرداخت غرامت به صاحب کالا خواهد بود.

کالایی که به انبار گمرکی تحویل شده، تحت مسئولیت نگهدارنده است؛ مگر اینکه ثابت شود خسارت ناشی از عامل خارج از کنترل یا عیب خود کالا بوده است. بنابراین اگر آسیب به دلیل؛ نگهداری نامناسب، بی‌احتیاطی کارکنان، شرایط نامناسب انبار یا جابه‌جایی نادرست، ایجاد شده باشد، مسئولیت متوجه مرجع تحویل‌گیرنده است.

مثال: یک شرکت واردکننده، ۵۰ دستگاه تجهیزات صنعتی را وارد می‌کند. کالا پس از تخلیه در محوطه گمرکی نگهداری می‌شود. به دلیل چیدمان نامناسب و نفوذ آب باران، تعدادی از دستگاه‌ها دچار زنگ‌زدگی و خسارت می‌شوند. بررسی نشان می‌دهد؛ کالا بسته‌بندی استاندارد داشته و حادثه ناشی از شرایط طبیعی غیرقابل کنترل نبوده و نگهداری صحیح انجام نشده است. در این حالت، مرجع تحویل‌گیرنده مسئول جبران خسارت خواهد بود.

مواردی که مسئولیت مرجع تحویل‌گیرنده وجود ندارد

ماده ۲۶ قانون امور گمرکی سه استثنا مهم بیان می‌کند:

• قوه قهریه (فورس ماژور) مانند زلزله شدید، سیل غیرقابل پیش‌بینی یا حوادث خارج از کنترل متعارف.
• کیفیت نامناسب کالا، مثلاً کالایی که به دلیل ماهیت خود، در مدت کوتاه فاسد یا خراب می‌شود و این موضوع ناشی از نقص نگهداری نیست.
• بسته‌بندی نامناسب، مثلاً کالایی که توسط فروشنده خارجی با بسته‌بندی ضعیف ارسال شده و آسیب ناشی از همان بسته‌بندی است.

نکات حقوقی و تجاری مهم

• نکته اول: صرف پرداخت غرامت به صاحب کالا، مسئولیت‌های قانونی مرجع تحویل‌گیرنده در برابر دولت را از بین نمی‌برد. طبق تبصره ۱ اگر تقصیر مرجع تحویل‌گیرنده ثابت شود، باید حقوق ورودی کالای از بین رفته را نیز پرداخت کند.
• نکته دوم: فرض کنید کالایی که هنوز ترخیص نشده، در انبار گمرکی تلف شود. حتی اگر صاحب کالا غرامت دریافت کند، در صورت اثبات تقصیر نگهدارنده، حقوق ورودی و وجوه قانونی مرتبط، همچنان باید به دولت پرداخت شود.
• نکته سوم: اگر عامل خسارت، کارمند گمرک باشد طبق تبصره ۲، ابتدا خسارت توسط گمرک پرداخت می‌شود، سپس مبلغ از کارمند متخلف مطالبه خواهد شد.

ارتباط با سایر قوانین و مقررات

این ماده با موارد زیر ارتباط مستقیم دارد:

• ماده ۲۵ قانون امور گمرکی (مسئولیت نگهداری و بیمه کالا)
• ماده ۲۳ (انبارهای گمرکی)
• ماده ۲۴ (مدت توقف کالا)
• قوانین مسئولیت مدنی
• قانون بیمه
• آیین‌نامه اجرایی قانون امور گمرکی
• مقررات مربوط به انبارداری و نگهداری کالا

اشتباهات رایج تجار و بازرگانان

• اشتباه اول: هر خسارتی که در گمرک اتفاق بیفتد، حتماً با گمرک است.

واقعیت: باید علت خسارت بررسی شود. اگر ناشی از فورس ماژور، کیفیت کالا یا بسته‌بندی باشد، مسئولیت متفاوت خواهد بود.

• اشتباه دوم: اگر کالا از بین رفت، دیگر حقوق ورودی پرداخت نمی‌شود.

واقعیت: طبق تبصره ۱، اگر تقصیر مرجع تحویل‌گیرنده ثابت شود، حقوق دولت همچنان باید پرداخت شود.

• اشتباه سوم: بیمه انبار همیشه همه خسارت‌ها را جبران می‌کند.

واقعیت: نوع پوشش بیمه و علت حادثه تعیین‌کننده است.

وضعیت: یک شرکت واردکننده، قطعات خودرو را وارد و در انبار گمرکی نگهداری می‌کند. پس از مدتی مشخص می‌شود بخشی از قطعات آسیب دیده است.

ادعای صاحب کالا: آسیب به دلیل شرایط نامناسب نگهداری ایجاد شده و انبار مسئول است.

دفاع انبار: خسارت ناشی از بسته‌بندی نامناسب کالا بوده است.

نتیجه: کارشناس باید وضعیت بسته‌بندی هنگام ورود، شرایط نگهداری، نحوه چیدمان، علت واقعی خسارت را بررسی کند. اگر تقصیر نگهدارنده ثابت شود، مرجع تحویل‌گیرنده مسئول پرداخت غرامت خواهد بود.

درس مدیریتی ماده ۲۶

در تجارت خارجی، لحظه تحویل کالا به انبار گمرکی نقطه انتقال مسئولیت است. بازرگان حرفه‌ای هنگام ورود کالا فقط به ترخیص فکر نمی‌کند؛ بلکه اسناد، بیمه و شرایط نگهداری کالا را نیز مدیریت می‌کند.

متن ماده ۲۶ قانون امور گمرکی

در غیر از موارد مذکور در ماده (25) این قانون و موارد قوه قهریه (فورس ماژور) و خسارت ناشی از کیفیت کالا یا بدی بسته بندی، در صورتی که کالا در مدت توقف در انبارهای گمرکی از بین برود یا آسیب ببیند، مرجع تحویل گیرنده مسؤول پرداخت غرامت است.

تبصره 1 ـ پرداخت غرامت یا صرف نظر کردن صاحب کالا از دریافت آن رافع مسؤولیت مرجع تحویل گیرنده در مورد حقوق دولت نیست و در صورت ثبوت تقصیر و احراز تخلف باید حقوق ورودی متعلق به کالای از بین رفته را پرداخت نماید.

تبصره 2 ـ چنانچه مرجع تحویل گیرنده، گمرک و مرتکب، کارمند گمرک باشد خسارت به وسیله گمرک جبران و سپس از کارمند متخلف مطالبه و وصول می شود.