در بسیاری از فعالیت‌های صادراتی، تولیدکننده بخشی از مواد اولیه، قطعات یا کالاهای مصرفی خود را از خارج وارد می‌کند و سپس محصول نهایی را صادر می‌نماید.برای جلوگیری از افزایش هزینه تولید صادراتی، قانونگذار سازوکاری به نام استرداد حقوق ورودی (Drawback) پیش‌بینی کرده است.
براساس ماده ۶۶ قانون امور گمرکی، حقوق ورودی کالاهای وارداتی که در تولید کالای صادراتی مصرف شده‌اند، با رعایت شرایط قانونی به صادرکننده بازگردانده می‌شود.
حکم اصلی ماده ۶۶
طبق ماده ۶۶ حقوق ورودی اخذشده از عین کالای وارداتی که مجدداً صادر می‌شود، مواد مصرفی خارجی، کالاهای مصرفی و لوازم بسته‌بندی خارجی که در تولید، تکمیل یا بسته‌بندی کالای صادراتی استفاده شده‌اند، باید به صادرکننده مسترد شود.
مفهوم «استرداد حقوق ورودی» (Drawback)
استرداد یعنی بازگرداندن مبالغی که بابت ورود کالا به کشور پرداخت شده است، پس از آنکه کالا یا محصول تولیدشده با آن، صادر می‌شود. هدف کاهش هزینه تولید صادراتی، افزایش رقابت‌پذیری کالاهای ایرانی و حمایت از صادرات می‌باشد.
چه کالاهایی مشمول استرداد می‌شوند؟
الف) عین کالای وارداتی
یعنی همان کالایی که وارد شده و بدون تغییر صادر می‌شود. به عنوان مثال شرکتی دستگاهی را وارد می‌کند و بعد به دلیل عدم نیاز، همان دستگاه را صادر می‌کند. حقوق ورودی پرداختی می‌تواند مشمول استرداد باشد.
ب) مواد اولیه مصرف‌شده در تولید
مانند مواد شیمیایی، قطعات، مواد اولیه صنعتی و مواد غذایی وارداتی. مثلاً یک کارخانه مواد اولیه پلاستیکی وارد می‌کند، محصول نهایی تولید می‌کند و محصول را صادر می‌کند. حقوق ورودی مواد مصرف‌شده قابل استرداد است.
ج) لوازم بسته‌بندی خارجی
مانند کارتن وارداتی، لفاف و ظروف بسته‌بندی خارجی. مشروط به اینکه در بسته‌بندی کالای صادراتی استفاده شده باشد.
مبنای محاسبه استرداد
طبق ماده ۶۶ استرداد با مأخذ زمان ورود کالا انجام می‌شود. یعنی حقوق ورودی بر اساس شرایط هنگام واردات محاسبه می‌شود، نه زمان صادرات.
الزام استرداد سریع برای تولید صادراتی
در بخش اصلاحی ماده ۶۶ آمده است؛ حقوق ورودی مواد اولیه و کالاهای واسطه‌ای که برای تولید صادراتی، به‌خصوص توسط شرکتهای دانش‌بنیان وارد می‌شوند، باید ظرف مدت ۱۵ روز پس از صادرات مسترد شود. این حکم با هدف افزایش سرعت بازگشت سرمایه و حمایت از تولید صادرات‌محور، وضع شده است.
ممنوعیت موانع غیرتعرفه‌ای و غیرفنی
ماده ۶۶ همچنین مقرر کرده است؛ ایجاد موانع غیرتعرفه‌ای و غیرفنی برای واردات ممنوع است، مگر در مواردی که رعایت موازین شرعی اقتضا کند. منظور از موانع غیرتعرفه‌ای می‌تواند شامل محدودیت‌هایی باشد که بدون دلیل قانونی، جریان تجارت را مختل می‌کنند.
تبصره‌های مهم ماده ۶۶
تبصره ۱ ـ صادرات از مناطق آزاد و ویژه اقتصادی
اگر کالا به مناطق آزاد یا ویژه اقتصادی منتقل شود و سپس طبق مقررات از این مناطق صادر شود، مشمول استرداد حقوق ورودی خواهد بود. به عنوان مثال؛ مواد اولیه وارد منطقه ویژه اقتصادی می‌شود، محصول تولید و سپس صادر می‌گردد. امکان استفاده از مقررات استرداد وجود دارد.
تبصره ۲ ـ کاتالیست‌ها و مواد کمکی
قانون بین مواد مختلف تفاوت گذاشته است. کاتالیست‌ها (تسریع‌کننده‌ها) هم مشمول استرداد می‌باشند، زیرا در واکنش شیمیایی نقش مستقیم دارند. مثال: کاتالیست مصرف‌شده در فرآیند تولید مواد پتروشیمی.
همچنین غیرمشمول استرداد شامل ابزارآلات و مواد صرفاً کمکی مانند؛ ابزار تولید، روان‌کننده‌ها و اقلام مشابه می‌باشند، زیرا مستقیماً جزئی از محصول صادراتی نمی‌شوند.
تبصره ۳ ـ درخواست توسط شخص غیر واردکننده
یکی از نکات مهم ماده ۶۶ درخواست استرداد فقط محدود به واردکننده اولیه نیست. اشخاص دیگر نیز می‌توانند درخواست دهند. مثال: شرکت «الف» مواد اولیه وارد کرده، اما شرکت «ب» محصول صادراتی را تولید و صادر کرده است. در شرایط قانونی، شرکت «ب» نیز می‌تواند درخواست استرداد کند.
تبصره ۴ ـ مهلت درخواست استرداد
مهلت درخواست سه سال از تاریخ امضای پروانه یا پته گمرکی کالای وارداتی است. در محاسبه مهلت روز امضای پروانه یا پته و روز تسلیم درخواست استرداد، جزء مدت محسوب نمی‌شود.
مثال عملی استرداد حقوق ورودی
فرض کنید شرکت ایرانی ۱۰۰ هزار دلار مواد اولیه وارد می‌کند و ۲۰ میلیارد تومان حقوق ورودی پرداخت می‌کند. با این مواد، کالا تولید و صادر می‌کند. پس از صادرات، شرکت می‌تواند طبق ماده ۶۶ درخواست کند️ حقوق ورودی پرداخت‌شده بابت مواد مصرف‌شده در تولید صادراتی به وی بازگردانده شود.
اشتباهات رایج صادرکنندگان
- اشتباه اول: تصور اینکه همه کالاهای وارداتی مشمول استرداد هستند: خیر؛ فقط کالاهایی که در صادرات نقش داشته‌اند.
- اشتباه دوم: از دست دادن مهلت سه‌ساله: پس از پایان مهلت قانونی، امکان مطالبه ممکن است از بین برود.
- اشتباه سوم: عدم نگهداری اسناد واردات و صادرات: برای اثبات ارتباط مواد وارداتی با کالای صادراتی، اسناد اهمیت زیادی دارد.
- اشتباه چهارم: اشتباه گرفتن ابزار تولید با مواد مصرفی: ماشین‌آلات و ابزارهای تولید معمولاً مشمول استرداد نیستند.
نکته کلیدی برای فعالان تجارت خارجی
ماده ۶۶ یکی از مهم‌ترین ابزارهای کاهش هزینه صادرات است. تولیدکنندگان صادرات‌محور باید فرآیند ورود مواد اولیه، ثبت اسناد گمرکی و ارتباط آن با کالای صادراتی را دقیق مدیریت کنند تا بتوانند حقوق ورودی پرداخت‌شده را مسترد کنند. این موضوع به‌ویژه برای صنایع تولیدی، پتروشیمی، غذایی، دانش‌بنیان و صادرکنندگان محصولات فرآوری‌شده اهمیت زیادی دارد.
متن ماده 66 قانون امور گمرکی
حقوق ورودی اخذ شده از عین کالای وارداتی که از کشور صادر می گردد و مواد، کالاهای مصرفی و لوازم بسته بندی خارجی به کار رفته یا مصرف شده در تولید، تکمیل یا بسته بندی کالای صادر شده با رعایت مقررات این قانون و آیین نامه اجرائی آن با مأخذ زمان ورود کالا باید به صادرکننده مسترد گردد.
برقراری موانع غیرتعرفه ای و غیرفنی برای واردات به جز در مواردی که رعایت موازین شرع اقتضاء می کند، ممنوع است. حقوق ورودی مواد اولیه و کالاهای واسطه ای که به منظور تولید صادراتی به ویژه توسط شرکتهای دانش بنیان وارد کشور می شود، ظرف مدت پانزده روز پس از صادرات به آنها مسترد می شود.
تبصره 1 ـ کالاهایی که به منظور صادرات، به مناطق آزاد یا مناطق ویژه اقتصادی حمل می گردد چنانچه برابر قوانین و مقررات از این مناطق صادر شود مشمول مقررات استرداد می گردد.
تبصره 2 ـ حقوق ورودی تسریع کننده ها (کاتالیست ها) که لازمه واکنش شیمیایی است مشمول استرداد می گردد ولی ابزارآلات و مواد روان کننده و همانند آنها که فقط به عنوان کمک در تولید کالای صادراتی مورد استفاده و مصرف قرار می گیرد شامل مقررات استرداد نیست.
تبصره 3 ـ استرداد می تواند توسط اشخاصی غیر از واردکننده کالاهای مذکور نیز درخواست شود.
تبصره 4 ـ مهـلت درخواست استرداد حقوق و عوارض ورودی مواد به کار رفته در کالاهای صادر شده سه سال از تاریخ امضاء پروانه یا پته گمرکی کالای ورودی است. روز امضاء پروانه یا پته گمرکی و روز تسلیم تقاضای استرداد به گمرک ایران جزء این ایام محسوب نمی شود.
