از لحظه‌ای که کالا به انبار گمرکی تحویل می‌شود تا زمانی که به صاحب کالا یا نماینده قانونی او تحویل داده شود، مسئولیت حفظ و نگهداری کالا بر عهده مرجع تحویل‌گیرنده کالا است. مرجع تحویل‌گیرنده موظف است کالاهای موجود در انبارهای گمرکی را در برابر خطرات آتش‌سوزی، اشتعال و انفجار بیمه کند. هزینه این بیمه هنگام ترخیص از صاحب کالا دریافت می‌شود.

اما اگر کالا از قبل دارای بیمه‌نامه معتبر باشد و مشخصات آن هنگام تحویل به انبار اعلام شود، تا پایان اعتبار بیمه‌نامه، نیازی به دریافت حق بیمه مجدد نیست.

پس از تحویل کالا به انبار گمرکی، مسئولیت حفاظت از آن با مرجع تحویل‌گیرنده است، اما صاحب کالا نیز باید وضعیت بیمه کالای خود را مدیریت کند. ماده 25 قانون امور گرکی دو هدف مهم را دنبال می‌کند:

• حفظ حقوق صاحب کالا در صورت وقوع حادثه.
• جلوگیری از دریافت دو بار حق بیمه برای یک کالا.

مثال: شرکتی یک محموله تجهیزات پزشکی را از آلمان وارد می‌کند. هنگام ورود به انبار گمرکی، کالا دارای بیمه حمل بین‌المللی است که همچنان اعتبار دارد و شماره بیمه‌نامه در اسناد حمل درج و به مرجع تحویل‌گیرنده اعلام می‌شود. در این حالت کالا همچنان تحت پوشش همان بیمه قرار دارد و مرجع تحویل‌گیرنده حق دریافت هزینه بیمه مجدد را ندارد. اگر کالا بیمه معتبر نداشته باشد، مرجع تحویل‌گیرنده موظف است آن را در برابر خطرات مقرر بیمه کرده و هزینه آن را هنگام ترخیص دریافت کند.

نکات حقوقی و تجاری مهم

• نکته اول: مسئولیت مرجع تحویل‌گیرنده از لحظه تحویل کالا آغاز و تا زمان تحویل به صاحب کالا ادامه دارد.
• نکته دوم: بیمه موضوع این ماده، حداقل خطرات ناشی از؛ آتش‌سوزی، اشتعال و انفجار را پوشش می‌دهد و لزوماً شامل همه انواع خسارت‌ها (مانند سرقت، رطوبت یا فساد کالا) نیست؛ مگر آنکه در قرارداد یا بیمه‌نامه پیش‌بینی شده باشد.
• نکته سوم: اگر کالا از قبل بیمه معتبر داشته باشد، حتماً شماره بیمه‌نامه را در اسناد مربوط اعلام کنید؛ در غیر این صورت ممکن است هزینه بیمه مجدد از شما مطالبه شود.
• نکته چهارم: طبق تبصره ۱ ماده 25، مبنای ارزش کالا برای محاسبه حق بیمه و پرداخت غرامت در کالاهای تجاری، ارزش CIF (بهای کالا + بیمه + کرایه حمل) است. اگر اسناد خرید ارائه نشود، ارزش براساس مقررات ارزش‌گذاری گمرکی تعیین خواهد شد.
• نکته پنجم: طبق تبصره ۳، اگر مرجع تحویل‌گیرنده مسئول بارگیری یا جابه‌جایی کالا نیز باشد، خسارت‌های واردشده در زمان باربری نیز در مسئولیت او قرار می‌گیرد.

ارتباط با سایر قوانین و مقررات

این ماده با مقررات زیر ارتباط مستقیم دارد:

• ماده ۲۳ قانون امور گمرکی (انبارهای گمرکی)
• ماده ۲۴ (مدت نگهداری کالا و کالای متروکه)
• مواد ۱۴ و ۱۵ قانون امور گمرکی (ارزش‌گذاری کالا)
• آیین‌نامه اجرایی قانون امور گمرکی
• قانون بیمه و مقررات بیمه حمل‌ونقل کالا
• مقررات سازمان بنادر، فرودگاه‌ها و سایر مراجع تحویل‌گیرنده کالا
• مقررات سازمان بنادر و دریانوردی درباره نگهداری کالا
• دستورالعمل‌های گمرک ایران درباره بیمه کالا در اماکن گمرکی

اشتباهات رایج تجار و بازرگانان

• اشتباه اول: وقتی کالا وارد انبار گمرکی شد، دیگر نیازی به بررسی وضعیت بیمه نیست.

واقعیت: اگر بیمه‌نامه معتبر دارید، باید آن را به مرجع تحویل‌گیرنده اعلام کنید تا هزینه بیمه مجدد از شما دریافت نشود.

• اشتباه دوم: تمام خسارت‌های احتمالی کالا تحت پوشش بیمه انبار گمرکی است

واقعیت: بیمه مقرر در این ماده، حداقل خطرات مشخصی را پوشش می‌دهد و ممکن است همه ریسک‌های تجاری را شامل نشود.

• اشتباه سوم: در صورت آسیب کالا هنگام جابه‌جایی داخل انبار، مرجع تحویل‌گیرنده مسئولیتی ندارد.

واقعیت: اگر باربری نیز بر عهده مرجع تحویل‌گیرنده باشد، خسارت‌های ناشی از جابه‌جایی نیز مشمول مسئولیت او خواهد بود.

وضعیت: یک شرکت، محموله‌ای از قطعات الکترونیکی را وارد کشور می‌کند و کالا در انبار گمرکی نگهداری می‌شود. پیش از ترخیص، بر اثر آتش‌سوزی بخشی از کالا آسیب می‌بیند.

بررسی حقوقی: کالا در زمان حادثه تحت مسئولیت مرجع تحویل‌گیرنده بوده است. اگر کالا بیمه‌نامه معتبر اعلام‌شده داشته باشد، خسارت مطابق شرایط همان بیمه‌نامه بررسی و جبران می‌شود. در غیر این صورت، پوشش بیمه‌ای که مرجع تحویل‌گیرنده مطابق ماده ۲۵ تهیه کرده است، مبنای رسیدگی خواهد بود.

درس برای بازرگان

پیش از ورود کالا به کشور، وضعیت بیمه حمل و انبار را بررسی کنید و مشخصات بیمه‌نامه را در اسناد حمل و اظهارنامه اجمالی به‌ درستی درج نمایید. این اقدام می‌تواند از پرداخت هزینه‌های اضافی و بروز اختلاف در زمان مطالبه خسارت جلوگیری کند.

متن ماده 25 قانون امور گمرکی

مسؤولیت حفظ و نگهداری کالای موجود در انبارهای گمرکی از هنگام تحویل گرفتن تا زمان تحویل دادن آن با مرجع تحویل گیرنده کالا است. مرجع تحویل گیرنده مکلف است کالای موجود در انبارهای گمرکی را در مقابل خطرات ناشی از آتش سوزی، اشتعال و انفجار بیـمه نماید و حق بیمه مربوطه را به هنگام ترخیص از صاحب کالا وصول کند. در صورتی که کالای تحویلی به انبارهای گمرکی به موجب بیمه نامه معتبر که شماره آن باید در هنگام تحویل کالا در اظهارنامه اجمالی یا بیانیه یا اسناد معتبر دیگر به مرجع تحویل گیرنده اعلام گردد، بیمه باشد، تا زمانی که بیمه نامه مزبور دارای اعتبار است، کالا تحت پوشـش آن است و برای این مدت حق بیمـه توسط مرجع تحویل گیرنده دریافت نمی گردد.

تبصره 1 ـ ارزش کالا برای دریافت حق بیمه و پرداخت غرامت در مورد کالای تجاری ارزش «سیف» است که در اسناد خرید تعیین می گردد. در مواردی که اسناد ارائه نشود ارزش به موجب مفاد این قانون تعیین می شود.

تبصره 2 ـ در مسیر حمل عبور داخلی اداری مسؤولیت حفاظت کالا حسب مورد با عبوردهنده است.

تبصره 3 ـ در مواردی که مرجع تحویل گیرنده مسؤولیت باربری کالا را نیز بر عهده دارد، خسارات وارده به هنگام باربری نیز مشمول این ماده می شود.

تبصره 4 ـ در صورتی که کالا با روش اعتبار اسنادی وارد گردد فقط ارائه یک نسخه از بیمه نامه معتبر در زمان ترخیص کالا کافی است.

تبصره 5 ـ چنانچه تصویر بیمه نامه دارای اعتبار زمانی کالای عبوری خارجی از سوی عبوردهنده به طور کتبی با ذکر تعهد و تأیید اصالت بیمه نامه در زمان اظهار به گمرک ارائه گردد آن کالا مشمول پرداخت حق بیمه محلی نمی‌گردد.