همیشه کالاهایی که وارد گمرک می‌شوند، وارد بازار داخلی ایران نمی‌شوند. گاهی پس از ورود کالا، واردکننده به دلایل مختلف تصمیم می‌گیرد آن را به کشور مبدأ یا کشور دیگری بازگرداند. ممکن است کالا با سفارش مطابقت نداشته باشد، معیوب باشد، مجوزهای لازم برای ترخیص دریافت نشود یا از نظر اقتصادی واردات آن دیگر مقرون‌به‌صرفه نباشد.
ماده ۵۲ قانون امور گمرکی برای این وضعیت، رویه‌ای به نام مرجوعی (اعاده به خارج از کشور) پیش‌بینی کرده است که به صاحب کالا اجازه می‌دهد پیش از متروکه شدن کالا، آن را از قلمرو گمرکی خارج کند.
مرجوعی چیست؟
طبق ماده ۵۲ قانون امور گمرکی، مرجوعی، رویه‌ای گمرکی است که بر اساس آن کالای واردشده و موجود در گمرک، تا زمانی که بر اثر اجرای مقررات متروکه به فروش نرسیده باشد، می‌تواند به‌عنوان اعاده به خارج از کشور اظهار و ترخیص شود.
به بیان ساده، اگر کالا هنوز در اختیار گمرک باشد و به‌عنوان کالای متروکه فروخته نشده باشد، صاحب کالا می‌تواند آن را دوباره از کشور خارج کند.
چه زمانی می‌توان از رویه مرجوعی استفاده کرد؟
استفاده از این رویه منوط به وجود دو شرط اساسی است؛
الف) کالا هنوز در گمرک باشد: کالا باید در اماکن گمرکی نگهداری شود و هنوز وارد بازار داخلی نشده باشد.
ب) کالا هنوز به فروش نرسیده باشد: اگر کالا بر اساس مقررات متروکه به سازمان جمع‌آوری و فروش اموال تملیکی تحویل و فروخته شده باشد، دیگر امکان استفاده از رویه مرجوعی وجود ندارد.
مهم‌ترین دلایل مرجوع کردن کالا
در عمل، مهم‌ترین دلایل استفاده از این رویه عبارت‌اند از:
- مغایرت کالا با سفارش یا قرارداد؛
- معیوب یا آسیب‌دیده بودن کالا؛
- عدم امکان اخذ مجوزهای قانونی؛
- تغییر شرایط بازار و صرفه اقتصادی نداشتن واردات؛
- اشتباه در ارسال کالا توسط فروشنده خارجی؛
- انصراف واردکننده از انجام واردات.
مزایای رویه مرجوعی
استفاده از این رویه می‌تواند مزایای مهمی برای صاحب کالا داشته باشد، از جمله:
- جلوگیری از پرداخت حقوق ورودی برای کالایی که قرار نیست وارد کشور شود؛
- کاهش زیان ناشی از واردات ناموفق؛
- امکان بازگرداندن کالا به فروشنده خارجی؛
- جلوگیری از متروکه شدن کالا و فروش آن توسط دولت.
مثال‌های کاربردی
مثال اول: مغایرت کالا با سفارش
یک شرکت ایرانی دستگاه صنعتی سفارش داده، اما مدل ارسال‌شده با قرارداد مطابقت ندارد. به‌جای پرداخت حقوق ورودی، شرکت می‌تواند کالا را تحت رویه مرجوعی به فروشنده بازگرداند.
مثال دوم: عدم دریافت مجوز
دارویی وارد کشور شده، اما مجوز نهایی ترخیص از مرجع ذی‌صلاح صادر نمی‌شود. تا زمانی که کالا متروکه نشده باشد، واردکننده می‌تواند آن را به خارج از کشور اعاده کند.
مثال سوم: کاهش شدید قیمت بازار
واردکننده پس از ورود کالا متوجه می‌شود که فروش آن در ایران زیان سنگینی به همراه دارد. در صورت وجود شرایط قانونی، می‌تواند کالا را مرجوع کند و از واردات صرف‌نظر نماید.
تبصره ماده ۵۲
تبصره ماده ۵۲ مقرر می‌کند؛ نحوه اجرای این رویه، تشریفات و جزئیات آن در آیین‌نامه اجرایی قانون امور گمرکی تعیین می‌شود. بنابراین، موضوعاتی مانند؛ مدارک لازم، نحوه اظهار مرجوعی، مهلت‌ها، کنترل‌های گمرکی و تشریفات خروج کالا، در آیین‌نامه اجرایی تشریح شده‌اند.
اشتباهات رایج واردکنندگان
- اشتباه اول: اقدام دیرهنگام: اگر صاحب کالا تا پس از اجرای مقررات متروکه صبر کند و کالا به فروش برسد، دیگر امکان استفاده از رویه مرجوعی وجود ندارد.
- اشتباه دوم: تصور اینکه مرجوعی پس از ترخیص نیز ممکن است: ماده ۵۲ درباره کالای موجود در گمرک است، نه کالایی که قبلاً وارد بازار داخلی شده است.
- اشتباه سوم: بی‌توجهی به تشریفات آیین‌نامه‌ای: مرجوع کردن کالا نیز مانند سایر رویه‌های گمرکی نیازمند اظهار، بررسی اسناد و انجام تشریفات قانونی است.
- اشتباه چهارم: نادیده گرفتن هزینه‌های جانبی: هرچند ممکن است حقوق ورودی پرداخت نشود، اما هزینه‌هایی مانند حمل، انبارداری یا خدمات انجام‌شده همچنان می‌تواند بر عهده صاحب کالا باشد.
نکته کلیدی برای فعالان تجارت خارجی
مرجوعی یکی از رویه‌های مهم قانون امور گمرکی برای مدیریت ریسک واردات است. اگر به هر دلیل امکان یا صرفه اقتصادی ترخیص کالا از بین برود، صاحب کالا می‌تواند پیش از متروکه شدن، کالا را به خارج از کشور بازگرداند. اقدام سریع و پیش از پایان مهلت‌های قانونی، مهم‌ترین شرط استفاده از این حق است.
متن ماده 52 قانون امور گمرکی
مرجوعی رویه‌ای است که براساس آن کالای وارده موجود در گمرک را تا هنگامی که با اجرای مقررات متروکه به فروش نرسیده است می توان به عنوان اعاده به خارج به گمرک اظهار و ترخیص نمود.
تبصره ـ نحوه اجرای این ماده در حدود مقررات این قانون در آیین نامه اجرائی تعیین می‌گردد.
