در رویه عبور خارجی (ترانزیت خارجی)، آخرین مرحله نظارت گمرک در گمرک خروجی انجام می‌شود. در این مرحله، گمرک بررسی می‌کند که آیا محموله همان کالایی است که از گمرک ورودی وارد شده و آیا پلمب و مهر و موم گمرکی تا پایان مسیر سالم باقی مانده است یا خیر.
ماده ۵۶ قانون امور گمرکی نحوه رسیدگی به وضعیت پلمب، اختلاف احتمالی کالا و آثار حقوقی آن را در گمرک خروجی تعیین کرده است.
اگر پلمب یا مهر و موم از بین رفته باشد چه می‌شود؟
اگر هنگام رسیدگی در گمرک خروجی مشخص شود که مهر و موم یا پلمب گمرکی از بین رفته است، گمرک موظف است قبل از اجازه خروج، محموله را بررسی کند.
نحوه رسیدگی گمرک
رسیدگی باید با حضور نماینده شرکت حمل‌ونقل یا راننده وسیله نقلیه انجام شود. سپس گمرک محتویات بسته‌ها را بررسی می‌کند و کالا را با پروانه عبور تطبیق می‌دهد. این اقدام برای حفظ حقوق دولت و همچنین جلوگیری از تضییع حقوق شرکت حمل‌ونقل و صاحب کالا انجام می‌شود.
اگر اختلافی وجود نداشته باشد
اگر پس از بررسی مشخص شود که کالا دقیقاً مطابق پروانه عبور است و هیچ دخل و تصرفی در محموله صورت نگرفته است، گمرک اجازه خروج کالا را صادر می‌کند، تضمین یا ضمانت‌نامه را آزاد می‌کند یا تعهد ارائه‌شده را اسقاط می‌نماید. بنابراین، صرف شکستن پلمب به‌تنهایی همیشه به معنای وقوع تخلف نیست.
اگر پلمب عمداً شکسته شده باشد
در صورتی که گمرک احراز کند، پلمب یا مهر و موم عمداً شکسته شده است و در محتویات محموله دخل و تصرف صورت گرفته است، موضوع بر اساس مقررات قاچاق گمرکی رسیدگی خواهد شد. در این حالت، موضوع دیگر صرفاً یک اختلاف گمرکی نیست، بلکه می‌تواند آثار کیفری و مالی نیز به دنبال داشته باشد.
تبصره ماده ۵۶؛ کشف مغایرت در مرز خروج
گاهی در مرز خروج مشخص می‌شود که کالا اضافه یا کسری دارد یا با پروانه عبور مغایرت دارد. اما برخلاف ماده ۵۵، قانون در اینجا شرایط خاصی را در نظر گرفته است.
چه زمانی گمرک سخت‌گیری نمی‌کند؟
اگر سه شرط همزمان شامل سالم بودن مهر و موم و پلمب، دستکاری نشدن وسیله یا محفظه حمل بار و احراز عدم سوءنیت توسط گمرک وجود داشته باشد، در این صورت، قانون رویکرد تسهیل‌گرانه‌ای اتخاذ کرده است.
نتیجه در صورت احراز حسن نیت
اگر شرایط فوق وجود داشته باشد، گمرک می‌تواند یکی از اقدامات زیر را انجام دهد؛
- حالت اول: اجازه دهد کالا در انبارهای گمرکی تخلیه شود و برای آن صورتمجلس تنظیم گردد.
- حالت دوم: اجازه خروج کالا از قلمرو گمرکی را صادر کند.
در هر دو حالت تضمین مسترد می‌شود یا تعهد گمرکی خاتمه می‌یابد.
مثال‌های کاربردی
مثال اول: پلمب شکسته اما کالا سالم
در گمرک خروجی مشخص می‌شود پلمب آسیب دیده است. پس از بررسی کالا کاملاً مطابق پروانه عبور است. در این حالت اجازه خروج صادر می‌شود و تضمین آزاد می‌شود.
مثال دوم: شکستن عمدی پلمب
در بررسی مشخص می‌شود پلمب عمداً باز شده و بخشی از کالا جایگزین شده است. در این وضعیت، پرونده مطابق مقررات قاچاق گمرکی رسیدگی خواهد شد.
مثال سوم: مغایرت بدون سوءنیت
به علت اشتباه در بسته‌بندی، اختلاف جزئی در تعداد بسته‌ها مشاهده می‌شود. از آنجا که پلمب سالم است و محفظه دستکاری نشده، سوءنیت احراز نمی‌شود. گمرک می‌تواند با تنظیم صورتمجلس، اجازه ادامه فرآیند یا خروج کالا را صادر کند.
اشتباهات رایج شرکت‌های حمل‌ونقل
- اشتباه اول: بی‌توجهی به وضعیت پلمب در طول مسیر: هرگونه آسیب به پلمب باید بلافاصله به گمرک اطلاع داده شود.
- اشتباه دوم: تصور اینکه شکستن پلمب همیشه قاچاق محسوب می‌شود: اگر هیچ دخل و تصرفی در کالا صورت نگرفته باشد، صرف آسیب‌دیدگی پلمب لزوماً به معنای قاچاق نیست.
- اشتباه سوم: مستندسازی نکردن حوادث مسیر: وقوع تصادف، بازدید اضطراری یا سایر حوادث باید به‌صورت رسمی ثبت شود تا در گمرک خروجی قابل استناد باشد.
- اشتباه چهارم: بی‌توجهی به نقش حسن نیت: در بسیاری از موارد، احراز حسن نیت می‌تواند از اعمال ضمانت اجراهای شدید جلوگیری کند.
نکته کلیدی برای فعالان تجارت خارجی
ماده ۵۶ نشان می‌دهد که قانون امور گمرکی میان «اشتباه یا حادثه بدون سوءنیت» و «دستکاری عمدی محموله» تفاوت قائل شده است. سلامت پلمب، حفظ محفظه حمل و همکاری کامل با گمرک در مرز خروج، مهم‌ترین عوامل برای خاتمه موفق رویه ترانزیت و آزادسازی تضمین‌های گمرکی هستند.
متن ماده 56 قانون امور گمرکی
هرگاه در موقع رسیدگی به کالای عـبوری در گمرک خـروجی مشاهده شود که مهر و موم و پلمب از بین رفته است، گمرک با حضور نماینده شرکت حمل و نقل و یا راننده محتویات بسته ها را رسیدگی و با پروانه عبور تطبیق می نماید. در صورتی که اختلافی مشاهده نشود اجازه خروج داده می شود و نسبت به ابطال تضمین یا تعهد اقدام می گردد. هرگاه مهر و موم و پلمب به طور عمدی شکسته و در محتویات دخل و تصرف شده باشد در اینصورت طبق مقررات قاچاق رفتار می شود.
تبصره ـ در مواردی که بر اثر کنترل‌های گمرکی در مرز خروج، کالایی اضافه یا کسر یا مغایر نسبت به پروانه گمرکی کشف شود، در صورت سالم بودن مهر و موم و پلمب و محفظه حمل بار و احراز عدم سوء نیت اجازه تخلیه کالا در انبارهای گمرکی با تنظیم صورتمجلس یا خروج کالا از قلمرو گمرکی صادر می گردد و تضمین مسترد یا تعهد اسقاط می‌شود.
