یکی از مشکلاتی که واردکنندگان ممکن است با آن روبه‌رو شوند، آسیب‌دیدگی، ضایع شدن یا فاسد شدن کالا پیش از ترخیص است. این خسارت ممکن است در مسیر حمل‌ونقل بین‌المللی یا در مدت نگهداری کالا در اماکن گمرکی رخ دهد. اگر قانون راهکاری برای این وضعیت پیش‌بینی نمی‌کرد، واردکننده ناچار بود حقوق ورودی کالایی را بپردازد که دیگر ارزش یا کارایی اولیه خود را ندارد.
ماده ۴۹ قانون امور گمرکی برای حمایت از صاحبان کالا، چند راهکار قانونی در چنین شرایطی ارائه کرده است و نحوه محاسبه حقوق ورودی کالاهای آسیب‌دیده را مشخص می‌کند.
ماده ۴۹ در چه مواردی اعمال می‌شود؟
این ماده زمانی قابل اجرا است که کالا در مسیر حمل از مبدأ تا تحویل به مرجع تحویل‌گیرنده کالا آسیب ببیند یا در مدت توقف در انبارهای گمرکی دچار آسیب، فساد یا ضایعات شود. بنابراین، خسارت باید پیش از ترخیص قطعی کالا رخ داده باشد.
صاحب کالا چه انتخاب‌هایی دارد؟
ماده ۴۹ سه راهکار اصلی در اختیار صاحب کالا قرار می‌دهد؛
الف) خارج کردن کالا از کشور: صاحب کالا می‌تواند درخواست کند کالا با انجام تشریفات گمرکی و پس از پرداخت هزینه‌های انجام خدمات از کشور خارج شود. این گزینه معمولاً زمانی انتخاب می‌شود که کالا دیگر قابلیت استفاده یا فروش در ایران را نداشته باشد.
ب) واگذاری رایگان کالا به دولت: اگر واردکننده تمایلی به ترخیص یا بازگرداندن کالا نداشته باشد، می‌تواند کالا را بلاعوض به دولت واگذار کند. در این حالت، کالا در اختیار دولت قرار می‌گیرد و واردکننده از ادامه تشریفات ترخیص صرف‌نظر می‌کند.
ج) تفکیک قسمت سالم و پرداخت حقوق ورودی همان بخش: اگر فقط بخشی از کالا آسیب دیده باشد و امکان جداسازی آن وجود داشته باشد، صاحب کالا می‌تواند قسمت آسیب‌دیده را از محموله جدا کند، هزینه‌های انجام خدمات را بپردازد و فقط حقوق ورودی قسمت سالم را پرداخت کند. همچنین از ترخیص بخش آسیب‌دیده به نفع دولت صرف‌نظر کند. این راهکار از پرداخت حقوق ورودی برای کالای غیرقابل استفاده جلوگیری می‌کند.
اگر تفکیک کالا ممکن نباشد چه می‌شود؟
گاهی آسیب به گونه‌ای است که جداسازی قسمت سالم از بخش آسیب‌دیده امکان‌پذیر نیست یا جداسازی باعث افزایش خسارت یا فساد کالا می‌شود. در این حالت، ماده ۴۹ راهکار دیگری پیش‌بینی کرده است. در شرایط فوق، گمرک اجرایی می‌تواند به درخواست صاحب کالا با تنظیم صورتجلسه و پس از تأیید گمرک ایران، ارزش جدید کالا را متناسب با میزان آسیب یا فساد تعیین کند. سپس حقوق ورودی بر اساس همین ارزش تعدیل‌شده محاسبه و دریافت می‌شود.
اگر حقوق ورودی براساس وزن باشد
برخی کالاها براساس وزن مشمول حقوق ورودی هستند، نه ارزش. در این موارد حقوق ورودی متناسب با میزان آسیب یا فساد کاهش پیدا می‌کند. بنابراین، قانون هم کالاهای ارزش‌محور و هم کالاهای وزن‌محور را پوشش داده است.
مسئولیت مرجع تحویل‌گیرنده
آخرین بخش ماده ۴۹ حمایت مهم دیگری از واردکنندگان پیش‌بینی کرده است. اگر آسیب کالا ناشی از عملکرد مرجع تحویل‌گیرنده باشد، قسمت آسیب‌دیده از پرداخت هزینه‌های انجام خدمات معاف خواهد بود. این حکم باعث می‌شود هزینه ناشی از قصور یا تقصیر مرجع نگهدارنده کالا بر واردکننده تحمیل نشود.
مثال‌های کاربردی
مثال اول: شکستگی بخشی از محموله
شرکتی ۱۰۰ دستگاه لوازم خانگی وارد کرده است. در زمان تحویل مشخص می‌شود۲۰ دستگاه بر اثر حمل‌ونقل آسیب دیده‌اند و ۸۰ دستگاه سالم هستند. اگر امکان جداسازی وجود داشته باشد، حقوق ورودی فقط برای ۸۰ دستگاه سالم پرداخت می‌شود و از ترخیص ۲۰ دستگاه آسیب‌دیده صرف‌نظر می‌شود.
مثال دوم: فساد مواد غذایی
یک محموله مواد غذایی در انبار گمرکی بر اثر نقص در سیستم سرمایش فاسد می‌شود. اگر این خسارت ناشی از عملکرد مرجع تحویل‌گیرنده باشد، بخش فاسد از پرداخت هزینه‌های انجام خدمات معاف خواهد بود.
مثال سوم: کالای فله
یک محموله مواد اولیه به صورت فله وارد شده و بخشی از آن بر اثر نفوذ آب کیفیت خود را از دست داده است. اگر امکان تفکیک وجود نداشته باشد، گمرک می‌تواند ارزش کل محموله را متناسب با میزان خسارت کاهش دهد و حقوق ورودی را بر همان اساس محاسبه کند.
اشتباهات رایج واردکنندگان
- اشتباه اول: ترخیص کامل کالا بدون اعلام خسارت: پس از ترخیص، اثبات میزان خسارت و استفاده از مزایای ماده ۴۹ بسیار دشوار خواهد بود.
- اشتباه دوم: نداشتن مستندات خسارت: در صورت مشاهده آسیب، باید موضوع فوراً به گمرک و مرجع تحویل‌گیرنده اعلام و مستندسازی شود.
- اشتباه سوم: تصور اینکه همیشه باید حقوق ورودی کل کالا پرداخت شود: در بسیاری از موارد، قانون امکان کاهش حقوق ورودی را پیش‌بینی کرده است.
- اشتباه چهارم: بی‌توجهی به مسئولیت مرجع تحویل‌گیرنده: اگر خسارت ناشی از نگهداری نامناسب در انبار باشد، واردکننده می‌تواند از معافیت هزینه‌های انجام خدمات برای بخش آسیب‌دیده بهره‌مند شود.
نکته کلیدی برای فعالان تجارت خارجی
ماده ۴۹ یکی از مهم‌ترین مواد حمایتی قانون امور گمرکی برای واردکنندگان است. اگر کالا پیش از ترخیص آسیب ببیند یا فاسد شود، قانون در بسیاری از موارد اجازه می‌دهد حقوق ورودی بر اساس ارزش یا وزن واقعی کالای سالم محاسبه شود. بنابراین، در صورت مشاهده هرگونه خسارت، باید پیش از ترخیص، موضوع را به‌صورت رسمی به گمرک اعلام و صورتجلسه لازم تنظیم شود.
متن ماده 49 قانون امور گمرکی
در مواردی که کالا در حین حمل از مبدأ تا هنگام تحویل به مرجع تحویل گیرنده کالا یا در مدت توقف در انبارهای گمرکی آسیب دیده یا ضایع یا فاسد شود، صاحب کالا می تواند تقاضا کند کالا را با پرداخت تمام هزینه های انجام خدمات و انجام تشریفات گمرکی از کشور خارج و یا آن را بلاعوض به دولت واگذار کند و یا قسمت آسیب دیده یا فاسد شده را تفکیک کرده و با پرداخت هزینه های انجام خدمات، فقط حقوق ورودی قسمت سالم را بپردازد و از ترخیص بقیه به نفع دولت صرف نظر نماید. در صورتی که تفکیک قسمت سالم مقدور نباشد یا تفکیک آن موجب آسیب دیدگی یا فساد بیشتر کالا شود، گمرک اجرائی می تواند به تقاضای صاحب کالا با تنظیم صورتمجلسی که به تأیید گمرک ایران می رسد متناسب با آسیب دیدگی و فساد، ارزش کالا را تعیین و بر اساس آن حقوق ورودی را محاسبه و وصول نماید. چنانچه حقوق ورودی مذکور براساس وزن دریافت شود در این صورت به نسبت آسیب دیدگی یا فساد در حقوق ورودی تخفیف داده می شود. در صورتی که مرجع تحویل گیرنده موجب آسیب دیدگی کالا شود قسمت آسیب دیده از پرداخت هزینه های انجام خدمات معاف می گردد.
