شرکت حمل‌ونقل هنگام ورود وسیله نقلیه به قلمرو گمرکی باید دو نسخه اظهارنامه اجمالی تنظیم کند و فهرست کل بار (Manifest) را ضمیمه نماید. در صورت نیاز، بارنامه‌های مربوط به هر ردیف کالا را ارائه کند و اسناد را به گمرک و مرجع تحویل‌گیرنده کالا تسلیم کند. اگر وسیله نقلیه خالی باشد، باید خالی بودن آن نیز در اظهارنامه اعلام شود.
اظهارنامه باید به زبان فارسی، طبق فرم تعیین‌شده و بدون قلم‌خوردگی و اصلاحات غیرمجاز تنظیم شود.
پیام اصلی ماده ۱۸ قانون امور گمرکی برای تاجر این است که قبل از اینکه صاحب کالا بتواند کالا را اظهار و ترخیص کند، گمرک باید بداند چه کالایی، توسط چه وسیله‌ای، از چه مسیری و به نام چه کسانی وارد شده است. این اطلاعات از طریق اظهارنامه اجمالی اعلام می‌شود.
اظهارنامه اجمالی چیست؟
اظهارنامه اجمالی یا Manifest فهرستی است که شرکت حمل‌ونقل ارائه می‌کند و شامل اطلاعات کلی محموله‌هاست و معمولاً شامل؛ نام وسیله حمل، شماره سفر یا حرکت، مشخصات شرکت حمل، تعداد بسته‌ها، وزن کالا، شماره بارنامه، نام فرستنده، نام گیرنده و نوع کالا است.
مثال:
فرض کنید یک کشتی از چین وارد بندرعباس می‌شود. داخل کشتی ۵۰ کانتینر کالای مختلف وجود دارد و هر کانتینر متعلق به یک واردکننده است. شرکت کشتیرانی قبل از تخلیه یا هم‌زمان با ورود؛ فهرست کل کانتینرها، شماره بارنامه‌ها و مشخصات صاحبان کالا را در قالب اظهارنامه اجمالی به گمرک ارائه می‌کند. پس از ثبت این اطلاعات، هر واردکننده می‌تواند مراحل اظهار و ترخیص کالای خود را دنبال کند.
اهمیت ماده ۱۸ برای واردکننده
اگر اطلاعات اظهارنامه اجمالی اشتباه باشد، مشکلاتی مانند موارد زیر ایجاد می‌شود:
- پیدا نشدن کالا در سامانه‌های گمرکی
- تأخیر در اظهار کالا
- اختلاف در تعداد بسته‌ها
- مشکل در ترخیص کانتینر
- هزینه‌های اضافی انبارداری و دموراژ
بنابراین، حتی اگر اشتباه توسط شرکت حمل رخ داده باشد، ممکن است صاحب کالا نیز در عمل با تأخیر مواجه شود.
براساس تبصره ۱ ماده 18، مسئولیت شرکت حمل‌ونقل درباره محتویات بسته‌های پلمب‌شده، محدود به اطلاعاتی است که در بارنامه درج شده است. یعنی اگر یک کانتینر توسط فرستنده بارگیری شده، پلمب شده و شرکت حمل فقط آن را حمل کرده باشد، کانتینر در حکم بسته آکبند است. بنابراین شرکت حمل معمولاً مسئول جزئیات داخل کانتینر نیست، مگر اینکه قرائن یا تخلفی وجود داشته باشد.
مفهوم عملی برای تجار
واردکننده باید اطمینان حاصل کند که اطلاعات زیر در اسناد حمل صحیح درج شده باشد:
- نام صاحب کالا
- شماره ثبت سفارش (در موارد لازم)
- شرح کالا
- تعداد بسته‌ها
- وزن کالا
- شماره کانتینر
- شماره پلمب
زیرا اصلاح اشتباهات در مرحله ورود کالا می‌تواند زمان‌بر باشد.
ارتباط با سایر قوانین و مقررات
ماده ۱۸ با موارد زیر ارتباط مستقیم دارد:
- آیین‌نامه اجرایی قانون امور گمرکی
- مقررات حمل‌ونقل بین‌المللی
- بارنامه‌های دریایی، هوایی و زمینی
- سامانه‌های الکترونیکی گمرک
- مقررات تخلیه و تحویل کالا در اماکن گمرکی
اشتباهات رایج تجار و بازرگانان
- اشتباه اول: «اظهارنامه اجمالی وظیفه شرکت حمل است، پس به من ارتباطی ندارد.»
واقعیت: اطلاعات اشتباه در این مرحله می‌تواند مستقیماً باعث تأخیر و هزینه برای صاحب کالا شود.
- اشتباه دوم: «بعد از رسیدن کشتی، هر اشتباهی در اسناد به‌راحتی اصلاح می‌شود.»
واقعیت: اصلاح برخی اطلاعات حمل ممکن است نیازمند هماهنگی بین شرکت حمل، گمرک و صاحب کالا باشد.
- اشتباه سوم: «شماره کانتینر و پلمب اهمیت زیادی ندارد.»
واقعیت: این اطلاعات در شناسایی و کنترل کالا بسیار مهم هستند.
توصیه مدیریتی
قبل از حرکت کالا از کشور مبدأ، یک کنترل نهایی اسناد حمل انجام دهید:
- نام گیرنده دقیق باشد.
- شرح کالا با پروفرما مطابقت داشته باشد.
- تعداد و وزن صحیح درج شده باشد.
- شماره کانتینر و پلمب کنترل شود.
- هماهنگی بین فروشنده، فورواردر و شرکت حمل انجام شود.
یک اشتباه کوچک در اسناد حمل می‌تواند یک محموله چند صد هزار دلاری را روزها یا حتی هفته‌ها درگیر اصلاحات اداری کند.
وضعیت:
یک شرکت ایرانی یک کانتینر قطعات صنعتی از چین خریداری می‌کند. در بارنامه تعداد بسته‌ها ۵۰۰ کارتن قید شده، اما در اظهارنامه اجمالی تعداد بسته‌ها ۵۰۰۰ کارتن ثبت شده است. در نتیجه سامانه‌های گمرکی با مغایرت مواجه می‌شوند و فرآیند اظهار کالا متوقف می‌شود.
راهکار:
شرکت حمل باید اصلاحیه رسمی صادر کند و اطلاعات Manifest با اسناد واقعی هماهنگ شود.
درس مدیریتی:
کنترل اسناد حمل قبل از حرکت کالا، یکی از کم‌هزینه‌ترین اقدامات پیشگیرانه در تجارت خارجی است.
متن ماده ۱۸ قانون امور گمرکی
شرکت‌های حمل و نقل موظفند هنگام ورود وسیله نقلیه به قلمرو گمرکی، دو نسخه اظهارنامه اجمالی تنظیم و به هر یک از آنها نسخه ای از فهرست کل بار و در صورت نیاز، بارنامه‌های (راهنامه های) هر ردیف از فهرست کل بار را ضمیمه و به گمرک و مرجع تحویل گیرنده کالا تسلیم کنند و در صورت خالی بودن وسیله نقلیه، اظهارنامه اجمالی با تصریح بر خالی بودن تسلیم نمایند. اظهارنامه اجمالی باید به زبان فارسی و طبق نمونه ای که گمرک ایران با هماهنگی مراجع تحویل گیرنده تهیه می‌نماید، بدون حک و اصلاح و قلم خوردگی تنظیم گردد.
تبصره 1 ـ مسؤولیت شرکت‌های حمل و نقل به هنگام تنظیم و تسلیم اظهارنامه اجمالی از نظر محتویات بسته های آکبند محدود به مندرجات بارنامه های مربوطه است. بارگُنج های (کانتینرهای) بارگیری و مهر و موم شده از طرف فرستنده کالا در حکم بسته آکبند تلقی می‌گردد.
تبصره 2 ـ مقررات این ماده شامل کالاهای ورودی از مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی و ویژه اقتصادی به قلمرو گمرکی نمی‌گردد.
