ماده ۱ مهمترین ماده قانون امور گمرکی است؛ زیرا تمام مفاهیم تخصصی مورد استفاده در قانون را تعریف میکند. هدف قانونگذار عبارت است از:
- ایجاد وحدت در تفسیر اصطلاحات گمرکی
- جلوگیری از برداشتهای متفاوت
- هماهنگی قانون ایران با استانداردهای بینالمللی سازمان جهانی گمرک (WCO)
- تعیین دقیق مسئولیت اشخاص در فرآیند واردات و صادرات
در عمل، بسیاری از اختلافات گمرکی از همین تعاریف آغاز میشود.
نکات کلیدی برای تجار و بازرگانان
چند تعریف از همه مهمتر هستند:
- اظهار کالا: اظهار یعنی اعلام رسمی مشخصات کالا و انتخاب رویه گمرکی. هرگونه اشتباه در اظهار ممکن است منجر به؛ جریمه، مطالبه حقوق ورودی یا حتی قاچاق گمرکی شود.
- اظهارکننده: اظهارکننده فقط صاحب کالا نیست، بلکه ممکن است؛ کارگزار گمرکی، نماینده قانونی یا وکیل رسمی نیز باشد. بنابراین مسئولیت اظهار ممکن است متوجه نماینده نیز باشد.
- حقوق ورودی: بسیاری تصور میکنند حقوق ورودی فقط ۴ درصد حقوق گمرکی است. در حالی که طبق این ماده حقوق ورودی شامل؛ حقوق گمرکی، سود بازرگانی و سایر وجوه قانونی است.
- کالای تجاری: تشخیص تجاری بودن کالا صرفاً به تعداد کالا وابسته نیست. گمرک با توجه به نوع کالا، مقدار، نحوه بستهبندی، دفعات ورود و هدف واردات، تجاری بودن را تشخیص میدهد.
- کالای مجاز، مجاز مشروط و ممنوع: این سه اصطلاح تقریباً در تمام مراحل تجارت خارجی استفاده میشوند.
- تضمین و تعهد: در بسیاری از رویهها مانند؛ ورود موقت، ترانزیت و عبور داخلی، گمرک از صاحب کالا تضمین یا تعهد اخذ میکند.
کاربرد عملی
این ماده تقریباً در تمام فرآیندهای ثبت سفارش، اظهار کالا، تعیین رویه گمرکی، ترخیص کالا، واردات موقت، صادرات، ترانزیت، ارزشگذاری، تعیین مسئولیت صاحب کالا و رسیدگی به اختلافات گمرکی کاربرد دارد. تقریباً هیچ پرونده گمرکی وجود ندارد که به این ماده استناد نشود.
اشتباهات رایج
مهمترین اشتباهات فعالان اقتصادی عبارتاند از:
- تصور اینکه ترخیصیه همان مالکیت کالا است.
- اشتباه گرفتن صاحب کالا با اظهارکننده.
- تصور اینکه حقوق ورودی فقط همان ۴ درصد است.
- تصور اینکه هر کالای شخصی غیرتجاری محسوب میشود.
- بیتوجهی به تعریف کالای مجاز مشروط.
- اشتباه گرفتن تضمین با تعهد.
مثال عملی
مثال اول: یک شرکت واردکننده، کارگزار گمرکی را برای انجام تشریفات معرفی میکند. در اظهارنامه اظهارکننده، کارگزار است اما صاحب کالا شرکت واردکننده است.
مثال دوم: مسافری هر ماه ۳۰ دستگاه تلفن همراه وارد کشور میکند. اگرچه ادعا میکند برای مصرف شخصی است، اما گمرک میتواند آن را کالای تجاری تشخیص دهد.
مثال سوم: شرکتی دستگاه پزشکی وارد میکند. این کالا مجاز مشروط است و تا مجوز وزارت بهداشت اخذ نشود، امکان ترخیص وجود ندارد.
ارتباط با سایر مواد قانون
این ماده با تقریباً تمام قانون امور گمرکی مرتبط است، اما بیشترین ارتباط را با مواد زیر دارد:
- ماده ۲ (وظایف گمرک)
- مواد ۳۸ تا ۵۷ (اظهار کالا)
- مواد ۱۰۵ تا ۱۱۸ (تخلفات و قاچاق)
- مواد ۱۱۹ تا ۱۲۷ (معافیتها و ممنوعیتها)
- مواد ۱۲۸ تا ۱۳۲ (کارگزاران گمرکی)
- مواد ۱۴۴ تا ۱۴۹ (اختلافات گمرکی)
توصیههای کاربردی برای بازرگانان
قبل از هر واردات یا صادرات؛
- ابتدا وضعیت کالا را از نظر مجاز، مجاز مشروط یا ممنوع بررسی کنید.
- مسئولیتهای صاحب کالا و اظهارکننده را بهصورت شفاف مشخص کنید.
- از تعریف دقیق حقوق ورودی برای برآورد هزینهها استفاده کنید.
- برای کالاهای حساس، کد تعرفه (HS Code) و مجوزهای لازم را پیش از حمل نهایی کنید.
- در صورت استفاده از کارگزار گمرکی، حدود اختیارات او را دقیقاً در وکالتنامه تعیین کنید.
جمعبندی
ماده ۱، پایه و اساس قانون امور گمرکی است. تقریباً تمام مواد بعدی بر مبنای تعاریف این ماده تفسیر میشوند. آشنایی دقیق با مفاهیمی مانند اظهار کالا، اظهارکننده، حقوق ورودی، کالای تجاری، کالای مجاز، کالای مجاز مشروط، کالای ممنوع، تضمین، تعهد و تشریفات گمرکی برای هر واردکننده، صادرکننده و فعال تجارت خارجی ضروری است. برداشت نادرست از این تعاریف میتواند به اختلاف با گمرک، تحمیل هزینههای اضافی، جریمه یا حتی تشکیل پرونده قاچاق گمرکی منجر شود. بنابراین، مطالعه و درک صحیح این ماده، اولین گام برای انجام تجارت خارجی مطمئن و منطبق با قانون است.
متن ماده ۱ قانون امور گمرکی
مفاهیم اصطلاحات گمرکی به کار برده شده در این قانون، طبق تعریفی است که از طرف شورای همکاری گمرکی به صورت مجموعه برای کشورهای عضو منتشر شده و یا می شود مگر این که در بندهای ذیل یا در سایر مواد این قانون از آن تعریف دیگری به عمل آمده باشد:
الف ـ اظهار کالا: بیانیه ای کتبی یا شفاهی است که بر اساس مقررات این قانون اظهارکننده، رویه گمرکی مورد نظر خود را درباره کالا مشخص می کند و اطلاعات مورد نیاز برای اجرای مقررات گمرکی را ارائه می دهد.
ب ـ اظهارکننده: صاحب کالا یا نماینده قانونی او است که کالا را برابر مقررات این قانون به گمرک اظهار می کند. در اظهار الکترونیکی صاحب کالا یا نماینده قانونی وی به استناد گواهی رقومی (دیجیتالی) تأیید شده از مراکز مجاز صدور گواهی مذکور به عنوان صاحب کالا یا نماینده قانونی اظهارکننده شناخته می شود.
پ ـ اظهارنامه اجمالی: سندی است که به موجب آن شرکت حمل و نقل، فهرست کلی محمولاتی که باید تخلیه و یا بارگیری شود را هنگام ورود و یا خروج وسیله نقلیه از کشور اعلام می نماید.
ت ـ اماکن گمرکی: انبارها، باراندازها، اسکله ها، فرودگاهها، ایستگاههای راه آهن، محوطه ها و هر محل یا مکانی است که تحت نظارت گمرک است و برای انباشتن و نگهداری کالاها به منظور انجام تشریفات گمرکی استفاده می شود. این اماکن می تواند انبارهای گمرکی، انبارهای اختصاصی و سردخانه های عمومی باشد.
ث ـ ترخیص: خروج کالا از اماکن گمرکی پس از انجام تشریفات گمرکی مربوط است.
ج ـ ترخیصیه: سندی است که به موجب آن شرکت حمل و نقل (کریر و فورواردر) پس از احراز هویت، بلامانع بودن انجام تشریفات گمرکی توسط گیرنده کالا را به گمرک اعلام می نماید.
چ ـ تشریفات گمرکی: کلیه عملیاتی است که در اجرای مقررات گمرکی انجام می شود.
ح ـ تضمین: وجه نقد، ضمانتنامه بانکی، ضمانتنامه صندوق نوآوری و شکوفایی، صندوق ضمانت صادرات و صندوق غیردولتی پژوهش و فناوری با رعایت اعتبار سنجی و رتبه بندی اعتباری و بیمه نامه معتبری است که برای اجرای الزامات مندرج در مقررات گمرکی نزد گمرک سپرده می شود.
خ ـ تعهد: قبول الزام کتبی یا الکترونیکی که شخص را در برابر گمرک برای انجام یا عدم انجام عملی ملزم می کند.
د ـ حقوق ورودی: حقوق گمرکی معادل چهار درصد (4 ٪) ارزش گمرکی کالا به اضافه سود بازرگانی که توسط هیأت وزیران تعیین می گردد به علاوه وجوهی که به موجب قانون، گمرک مسؤول وصول آن است و به واردات قطعی کالا تعلق می گیرد ولی شامل هزینه های انجام خدمات نمی شود.
ذ ـ حمل یکسره: ورود کالا به اماکن گمرکی و خروج کالا از اماکن مذکور بدون تخلیه و تحویل در این اماکن با رعایت مقررات این قانون است.
ر ـ روز اظهار: زمانی که اظهارنامه امضاء شده به ضمیمه اسناد مربوطه توسط اظهارکننده به صورت دستی یا رایانه ای به گمرک ارائه می شود و شماره دفتر ثبت اظهارنامه به آن اختصاص مییابد.
ز ـ سازمان جهانی گمرک (شورای همکاری گمرکی): سازمان بین المللی بین الدولی که بر اساس کنوانسیون مورخ 24 /9 /1329 هجری شمسی مطابق با 15 دسامبر 1950 میلادی ایجاد گردیده است و کشور ایران در اسفندماه سال 1337 هجری شمسی به آن پیوسته است.
ژ ـ سامانه (سیستم) هماهنگ شده: توصیف و کدگذاری کالا بر اساس کنوانسیون بین المللی سامانه هماهنگ شده توصیف و نشانه گذاری (کدگذاری) کالا مورخ 14 ژوئن 1983 میلادی که به تصویب شورای همکاری گمرکی رسیده و جمهوری اسلامی ایران بر اساس ماده واحده قانون الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به کنوانسیون یاد شده مصوب 20 /6 /1373 هجری شمسی، به آن پیوسته است.
س ـ شرکت حمل و نقل بین المللی: شخص حقوقی که به موجب مقررات قانونی، مجاز به انجام عملیات حمل و نقل بین المللی است.
ش ـ صاحب کالای تجاری: شخصی است که نسخ اصلی اسناد خرید و حمل به نام او صادر شده (و در مورد کالای خریداری شده با تعهد سامانه بانکی، آن اسناد از طرف بانک مهر شده) و ترخیصیه نیز به نام او باشد یا اسناد مزبور به نام وی ظهرنویسی و صحت امضاء واگذارنده از طرف مقام صلاحیتدار گواهی شده باشد.
ص ـ قلمرو گمرکی: آن قسمت از قلمرو کشور است که در آن قانون امور گمرکی اعمال میشود.
ض ـ کالای تجاری: کالایی که به تشخیص گمرک ایران برای فروش صادر یا وارد می گردد اعم از این که به همان شکل یا پس از انجام عملیات اعم از تولیدی، تفکیک و بسته بندی به فروش برسد.
ط ـ کالای داخلی: کالایی که در قلمرو گمرکی کشور تولید یا ساخته شده یا کالای خارجی است که ورود قطعی شده است.
ظ ـ کالای گمرک نشده: کالایی که تحت نظارت و کنترل گمرک است ولی تشریفات گمرکی آن به طور کامل انجام نشده است.
ع ـ کالای مجاز: کالایی که صدور یا ورود آن با رعایت ضوابط نیاز به کسب مجوز ندارد.
غ ـ کالای مجاز مشروط: کالایی که صدور یا ورود آن نیاز به کسب موافقت قبلی یک یا چند سازمان دولتی دارد.
ف ـ کالای ممنوع: کالایی که صدور یا ورود آن بنا به مصالح ملی یا شرع مقدس اسلام به موجب قانون ممنوع است.
ق ـ کنترلهای گمرکی: اقداماتی که توسط گمرک به منظور حصول اطمینان از رعایت مقررات گمرکی انجام می شود.
ک ـ مرجع تحویل گیرنده: شخص حقوقی که به موجب قانون یا قراردادهای متکی به قانون مسؤولیت تحویل و نگهداری کالاهای مربوط به عموم اشخاص را که تشریفات گمرکی آن انجام نشده است در اماکن گمرکی بر عهده دارد. این اصطلاح شامل سازمان جمع آوری و فروش اموال تملیکی نیست.
گ ـ مقررات گمرکی: قوانین و مقررات اعم از آیین نامه های اجرائی، دستورالعملها و بخشنامه هایی که نظارت یا اجرای آن به گمرک واگذار گردیده است.
ل ـ هزینـه های انجام خدمات: وجوهی که در قبال انجام خدماتی از قبیل هزینـه اشعه ایکس (ایکس ری)، مهر و مـوم، پلمب، باربـری، انبارداری در اماکـن گمرکی، آزمـایش و تعرفه بندی، مراقبت، بـدرقه، توزین کالا و خدمات فـوق العاده دریافـت می شود و شرایط، ضوابط و مصـادیق آن متناسـب با خدمات انجـام شده تعیین میگردد.
